نخستین نشست سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در شهر شنژن چین با وجود تبلیغات گسترده و توصیف آن بهعنوان رویدادی تاریخی، بیش از آنکه به توافقی برای بازتعریف نظم جهانی منجر شود، صحنهای برای عکس نمایشی بود.
بیانیه پایانی نشست از همکاری در اصلاح سازمان ملل، امنیت انرژی و کاهش خطرات هستهای سخن میگوید.
اما نه برای پایان جنگ ایران و آمریکا و نه برای درگیری روسیه و اوکراین، راهکاری ارائه میکند و نه درباره محدودسازی زرادخانههای هستهای سه قدرت به تعهد مشخصی میرسد.
به گزارش اقتصاد آنلاین، دونالد ترامپ این نشست را حتی بزرگتر از کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ توصیف کرد. اما آمریکا، چین و روسیه فعلی نه جایگاه آمریکا، شوروی و بریتانیای ۸۱ سال قبل را داشتند و نه توان اتخاذ تصمیمهای تعیینکننده برای جهانی.
آنچه در شنژن اتفاق افتاد، بیش از آنکه توافقی برای تقسیم مسئولیتهای جهانی باشد، نمایش نزدیکی سه قدرتی بود که در بسیاری از مسائل اساسی اختلاف منافع بسیاری دارند.
توافق بر سر کلیات، اختلاف بر سر جزئیات
مهمترین خروجی نشست سهجانبه، انتشار بیانیه مشترکی با عنوان اعلامیه به سوی صلح بود. رهبران آمریکا، چین و روسیه در این بیانیه بر ضرورت اصلاح سازمان ملل، افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی، احترام به مصونیت مقامات دولتی در دادگاههای بینالمللی و جلوگیری از جنگ هستهای تأکید کردند.
با این حال، مهمترین بخش بیانیه، یعنی موضوع تسلیحات هستهای، بیش از آنکه حاوی تعهدی عملی باشد، تکرار مواضعی کلی بود. سه کشور اعلام کردند که جنگ هستهای قابل پیروزی نیست و هرگز نباید اتفاق بیفتد.
همچنین درباره کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از گسترش این تسلیحات گفتوگو خواهند کرد اما هیچ جدول زمانی، سازوکار مذاکراتی یا تعهدی برای کاهش زرادخانههای خود تعیین نکردند.
این در حالی است که پیمان نیواستارت، آخرین توافق مهم محدودکننده تسلیحات هستهای میان واشنگتن و مسکو در بهمن ۱۴۰۴ منقضی شده است. ترامپ نیز بارها خواستار شکلگیری توافقی جدید با مشارکت چین شده بود. با این حال، پکن همچنان تمایلی به پذیرش محدودیتهای مشابه آمریکا و روسیه ندارد. برآوردها نشان میدهد چین حدود ۵۰۰ کلاهک هستهای در اختیار دارد، در حالی که تعداد کلاهکهای دو قدرت دیگر از عدد پنج هزار فراتر میرود.
به این ترتیب، نشست شنژن بدون اعلام هیچ برنامه مشخصی برای آغاز مذاکرات کنترل تسلیحات هستهای پایان یافت و یکی از مهمترین اهداف اعلامشده ترامپ نیز در این دیدار محقق نشد.
هرچند قطعا جنگ ایران و آمریکا نیز یکی از موضوعات این نشست بود اما به نظر میرسد هیچ خروجی مشخصی برای ترامپ نداشت و طرفها حتی در حد اعلام موضع نیز در این زمینه اقدامی انجام ندادند.
برنده اصلی یک دیدار نمادین
اگر قرار باشد از میان سه رهبر حاضر در شنژن یک برنده سیاسی مشخص شود، به نظر میرسد ولادیمیر پوتین بیش از دیگران از این نشست بهره برده است. رئیسجمهور روسیه که پس از آغاز جنگ اوکراین با انزوای گسترده دیپلماتیک غرب مواجه شده، اکنون در قاب مشترکی با رهبران آمریکا و چین قرار گرفته است. این تصویر برای کرملین ارزش تبلیغاتی قابل توجهی دارد.
اهمیت این اتفاق زمانی بیشتر میشود که به وضعیت اقتصادی و بینالمللی روسیه توجه کنیم. اقتصاد این کشور در مقایسه با چین بسیار کوچکتر است و بخش قابل توجهی از شرکتهای روسی همچنان تحت تحریمهای غرب قرار دارند. با این وجود، پوتین در شنژن نه بهعنوان رهبر کشوری منزوی، بلکه بهعنوان یکی از سه بازیگر اصلی تصمیمگیری درباره مسائل جهانی ظاهر شد. هرچند که عملا چنین توان و جایگاهی نداشته باشد.
دیپلماسی شخصی بدون توافق راهبردی
برای دونالد ترامپ نیز نشست شنژن فرصتی برای بازسازی تصویر یک رئیسجمهور صلحساز و نمایش توانایی خود در مذاکره مستقیم با رقبای آمریکا بود. او پس از شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای کنگره، بیش از گذشته به نمایش دستاوردهای سیاست خارجی نیاز دارد. توصیف نشست بهعنوان رویدادی بزرگتر از یالتا و ارزیابی ۱۲ از ۱۰ برای آن، بخشی از همین تلاش برای مبالغه درباره اقدامات شخصی بود.
با این حال، هنوز مشخص نیست این نزدیکی شخصی تا چه اندازه میتواند به تغییر واقعی در روابط آمریکا با دو قدرت دیگر منجر شود. ترامپ پوتین را دوست خود خواند و از رابطه نزدیک با شی سخن گفت، اما در حوزههایی مانند جنگ اوکراین، رقابت اقتصادی و کنترل تسلیحات هستهای، توافق مشخصی حاصل نشد.
برای شی جینپینگ نیز میزبانی این نشست فرصتی برای نمایش جایگاه چین در دیپلماسی جهانی بود. پکن توانست همزمان میزبان رئیسجمهور آمریکا و رهبر روسیه باشد و تصویری از خود بهعنوان یکی از محورهای اصلی مدیریت مسائل بینالمللی ارائه کند. چین موفق شد بدون پذیرش محدودیتهای هستهای مورد نظر واشنگتن، از ورود مستقیم به مناقشه اوکراین نیز فاصله بگیرد.
چرا شنژن یالتای دوم نبود؟
در نهایت نیز روشن شد این نشست شباهتی با یالتای ۱۹۴۵ نداشت. ۸۱ سال قبل، رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی در شرایطی گرد هم آمدند که جنگ جهانی دوم به مراحل پایانی رسیده بود و تصمیمهای آنان درباره آینده اروپا، آلمان و ساختار امنیتی پس از جنگ، پیامدهای مستقیم و گستردهای داشت.
اما نشست شنژن فاقد بسیاری از مؤلفههایی بود که به یالتا اهمیت تاریخی بخشید. نه توافقی درباره مرزها و مناطق نفوذ حاصل شد، نه درباره سرنوشت جنگهای جاری تصمیمی گرفته شد و نه سازوکاری برای اجرای تعهدات مشترک شکل گرفت.
نکته اینجاست که جهان امروز دیگر بهسادگی قابل تقسیم میان سه قدرت بزرگ نیست. روسیه و چین نیز در جایگاهی نیستند که بتوانند برای جهان تصمیم بگیرند. آمریکا نیز همچنان در جنگ با ایران است و نتوانسته اهداف خود را پس از هشت ماه در جنگ محقق کند. حتی آمریکا نمیتواند بدون رضایت اوکراین درباره آینده این کشور تصمیم بگیرد، روسیه قادر نیست صرفاً با اتکا به قدرت نظامی نظم پیشین را احیا کند و چین نیز هنوز نتوانسته اختلافات خود با تایوان را حلوفصل کند.
واکنش اروپا نیز نشان داد که قدرتهای بزرگ نمیتوانند بهسادگی دیگر بازیگران را از معادلات امنیتی کنار بگذارند. همزمان با نشست شنژن، رهبران اروپایی در برلین بر حمایت از اوکراین تأکید کردند. فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، هشدار داد که اروپا اجازه نخواهد داد درباره آینده این قاره بدون حضور و مشارکت آن تصمیمگیری شود. این موضع، پاسخی روشن به نگرانیها درباره شکلگیری توافقی مشابه یالتا بود.
نظمی که در راه است!
با وجود محدودیتها و بعد نمایشی نشست شنژن، نمیتوان اهمیت برگزاری چنین دیداری را نادیده گرفت. گردهمایی رهبران سه قدرت هستهای جهان، در شرایطی که جنگ اوکراین، مناقشه ایران و رقابتهای ژئوپلیتیک همچنان ادامه دارد، خود نشانهای از تغییر در الگوهای دیپلماسی قدرتهای بزرگ است.
اما آنچه در شنژن دیده شد، بیش از آنکه نشانه شکلگیری یک نظم جهانی جدید باشد، بازتاب بحران نظم موجود و تلاش بازیگران اصلی برای افزایش سهم خود در معادلات آینده بود. سه رهبر در یک قاب مشترک قرار گرفتند، درباره صلح سخن گفتند و بر مسئولیت مشترک خود تأکید کردند. هرچند که حتی درباره مهمترین مسائل امنیتی نیز نتوانستند از سطح اعلام مواضع فراتر بروند.
شاید مهمترین دستاورد نشست برای هر سه رهبر، همان تصویری باشد که از آن به جهان مخابره شد. تصویری از سه قدرتی که میخواهند خود را تصمیمگیران اصلی آینده جهان معرفی کنند، اما جهان امروز با ۸۱ سال قبل تفاوتهایی اساسی دارد و نظم جدیدی در حال حضور است که فقط قدرتهای هستهای بزرگ در آن سهم ندارند.