الهه جعفرزاده: در روزهای اخیر، تصویر و خبری درباره حک شدن یادگاریهای تازه روی تخت جمشید، بهویژه بر بخش تاریخی و ارزشمند دروازه ملل این مجموعه باستانی، در رسانهها و شبکههای اجتماعی منتشر شد که بازتابهای زیادی در پی داشت. این رویداد توجه عمومی را به موضوع حساسیت و حفاظت از آثار تاریخی جلب کرد و واکنشهای گستردهای را در میان مردم، فعالان میراث فرهنگی و رسانهها برانگیخت.
تخت جمشید، یادگار باشکوه دوره هخامنشی و یکی از مهمترین نمادهای فرهنگی و تاریخی ایران، همواره در مرکز توجه جهانی بوده است. این محوطه باستانی، که بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت دارد، نهتنها ارزش تاریخی دارد بلکه بهعنوان نمادی از هویت فرهنگی و تمدنی نیز شناخته میشود. هرگونه آسیبی به این اثر جهانی، حتی بهصورت کوچک، میتواند نگرانیهای جدی درباره حفاظت از میراث فرهنگی ایجاد کند.
چه اتفاقی افتاد؟
طی هفته گذشته، بخشهایی از دیوار دروازه ملل، یکی از ورودیهای شاخص تخت جمشید، توسط فرد یا افرادی نامشخص با خطوطی حک شده بود که شامل نام و تاریخ بود؛ «۱۴۰۴/۱۱/۱۹ Poya Nadia». این اقدام که از منظر عامه بهعنوان یادگارینویسی و تخریب آثار تاریخی تلقی میشود، موجی از انتقاد را در فضای مجازی و میان فعالان فرهنگی به دنبال داشت.
نکته قابل توجه این است که این یادگاری در اندازهای نسبتا کوچک (حدود ۲۰ در ۱۵ سانتیمتر) ایجاد شده بود و همان روز توسط کارشناسان مرمت در محل پاکسازی شد. مسئولان پایگاه جهانی تخت جمشید همچنین از آغاز پیگیری قضایی برای یافتن و مجازات عامل یا عوامل این اقدام خبر دادهاند.
انگیزهها و دیدگاههای مختلف
داستان یادگارینویسی بر تخت جمشید، موضوعی نوظهور نیست. در واقع، نمونههای تاریخی از نامها و یادداشتهایی که سیاحان و سفرنامهنویسان اروپایی در قرن ۱۸ و ۱۹ میلادی روی بخشهایی مانند دروازه ملل و کاخ آپادانا برجای گذاشتهاند ثبت شده است. این نامها که گاهی بیش از ۲۰۰ مورد گزارش شدهاند، نشان میدهد که انسانها از دیرباز نیز نسبت به بناهای تاریخی این رفتار را داشتهاند. هرچند امروز چنین شیوهای بهعنوان آسیبزننده و غیرقانونی تلقی میشود.
علت انجام اینگونه اقدامات معمولاً میتواند از یک رفتار ناهنجار و هیجانی ناشی شود، تا عدم آگاهی یا کمبود فرهنگ عمومی در مورد ارزش آثار تاریخی. برخی تحلیلگران فرهنگی این رفتار را نتیجه ترکیبی از عدم درک اهمیت میراث فرهنگی، جلب توجه یا ثبت «حضور» در یک مکان تاریخی میدانند. اقدام به یادگارینویسی گاهی بهصورت ناخودآگاه و بدون چشمداشت تخریبی انجام میشود، ولی در چشم جامعهی حافظِ میراث، این عمل تخریب آثار فرهنگی محسوب میشود.
واکنشها در شبکههای اجتماعی هم عمدتاً منفی بود؛ کاربران نوشتن روی آثار تاریخی را نشانه بیاحترامی به فرهنگ و تاریخ ملی دانستند. فعالان میراث فرهنگی نیز همواره بر لزوم آموزش و فرهنگسازی عمومی در مورد ارزش و شکنندگی آثار تاریخی تأکید دارد. این واکنشها ریشه در این باور دارد که میراث تاریخی متعلق به همه مردم و نسلهای آینده است و نباید بهسادگی آسیب ببیند.
جرمشناسی؛ یادگارینویسی بر آثار تاریخی مجازات دارد؟
نوشتن یادگاری بر آثار تاریخی نوعی وندالیسم فرهنگی است؛ عملی که در آن افراد بهصورت عمدی یا غیرعمدی به بناهای تاریخی آسیب میزنند. چنین رفتاری از منظر حقوقی نیز جرم محسوب میشود و در قوانین حفاظت از میراث فرهنگی مجازات دارد.
طبق مطابق ماده ۵۵۸ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات): «هرکس به تمام یا قسمتی از ابنیه، اماکن، محوطهها و مجموعههای فرهنگی ـ تاریخی یا مذهبی که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده یا واجد ارزش تاریخی ـ فرهنگی باشد، خرابی وارد آورد، علاوه بر جبران خسارت وارده، به حبس از یک تا ۱۰ سال محکوم میشود.»
بر این اساس، نوشتن یا حککردن یادگاری بر بناهایی مانند دروازه ملل تخت جمشید، صرفنظر از وسعت آسیب، جرم کیفری بهشمار میآید و مرتکب آن میتواند علاوه بر پرداخت خسارت، با مجازات حبس نیز مواجه شود.
اقدام اخیر در تخت جمشید یک هشدار جدی بود به اهمیت فرهنگسازی عمومی، مدیریت بهتر بازدیدها و نظارت دقیقتر بر بناهای تاریخی. پاکسازی سریع اثر و وعده پیگیری قضایی نشان داد که مسئولان مربوطه به این موضوع حساساند و قصد دارند چنین رفتارهایی را به حداقل برسانند.