دهم نوامبر، روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، فرصتی برای بازاندیشی در نسبت علم با زندگی انسان و آینده جوامع است. این مناسبت که از سوی یونسکو در سال ۲۰۰۱ به رسمیت شناخته شد، بر ضرورت پیوند میان دانش علمی و نیازهای واقعی جامعه تأکید دارد؛ پیوندی که قرار است علم را از محدوده دانشگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها فراتر ببرد و به ابزاری برای حل مسائل انسانی، کاهش تعارض‌ها و ساختن آینده‌ای پایدارتر تبدیل کند. در واقع، فلسفه این روز یادآوری این حقیقت است که دانش، زمانی به معنای واقعی کلمه در خدمت انسان قرار می‌گیرد که بتواند کیفیت زندگی، امنیت، عدالت و امکان همزیستی مسالمت‌آمیز را بهبود ببخشد.
در میان رشته‌های علمی، علم سیاست جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا با یکی از بنیادی‌ترین مسائل زندگی جمعی انسان سروکار دارد: اینکه قدرت چگونه به دست می‌آید، چگونه اعمال می‌شود، چه محدودیت‌هایی باید داشته باشد و چگونه می‌توان از آن برای تأمین منافع عمومی استفاده کرد..
البته علم سیاست را نمی‌توان تنها علم مؤثر بر صلح و توسعه دانست و هیچ رشته‌ای به‌تنهایی از عهده پیچیدگی مسائل انسانی برنمی‌آید. بااین‌حال، اهمیت متمایز علم سیاست در این است که به ما کمک می‌کند بفهمیم دستاوردهای علمی، منابع اقتصادی و ظرفیت‌های اجتماعی چگونه باید در چارچوب نهادها و تصمیم‌های عمومی به کار گرفته شوند..
علم سیاست در پی آن است که سیاست را از سطح سلیقه، تجربه شخصی، شعار و رقابت‌های روزمره فراتر ببرد و به موضوعی برای مطالعه منظم، نقد علمی و ارزیابی مبتنی بر شواهد تبدیل کند. تجربه جهان نیز نشان می‌دهد که صلح و توسعه، بیش از آنکه محصول حذف اختلاف‌ها باشند، نتیجه ایجاد سازوکارهایی برای شناخت، مهار و حل مسالمت‌آمیز آن‌ها هستند..
با وجود چنین اهمیتی، علم سیاست در بخش بزرگی از جهان و به‌ویژه در جامعه ایران، هنوز با نوعی غریبگی اجتماعی و نهادی روبه‌روست. این غریبگی به معنای فقدان پژوهشگران توانمند یا بی‌ارزشی دستاوردهای این رشته نیست؛ مسئله آن است که دانش تخصصی سیاست، آن‌گونه که باید، به رسمیت شناخته نشده و جایگاه آن در عرصه عمومی و فرایند تصمیم‌گیری متناسب با اهمیت موضوع نیست.
در ذهنیت بخشی از جامعه، سیاست همچنان صرفا به معنای رقابت انتخاباتی، منازعه بر سر قدرت یا اظهارنظر درباره رویدادهای روزمره است. در چنین برداشتی، هر فردی که تجربه اجتماعی دارد، ممکن است خود را صاحب‌نظر در همه مسائل سیاسی بداند؛ گویی شناخت سیاست نیز مانند بیان یک سلیقه شخصی، به دانش روش‌مند و تخصص نیاز ندارد. البته مشارکت سیاسی حق همگانی شهروندان است و هیچ‌کس برای داشتن نظر درباره سرنوشت جامعه به مدرک دانشگاهی نیاز ندارد. اما مشارکت شهروندان با تخصص علمی یکسان نیست؛ همان‌طور که هر فردی حق دارد درباره سلامت خود تصمیم بگیرد، اما تشخیص و درمان تخصصی به دانش و صلاحیت حرفه‌ای نیاز دارد.
از سوی دیگر، این مسئله را نمی‌توان صرفاً به نگرش عمومی مردم نسبت داد. در سطوحی از ساختار حکمرانی نیز علم سیاست هنوز آن‌چنان که شایسته است به‌عنوان دانشی تخصصی برای شناخت مسائل و بهبود تصمیم‌ها پذیرفته نشده است. در بسیاری از موارد، تجربه مدیریتی، ملاحظات کوتاه‌مدت، ترجیحات سیاسی یا برداشت‌های شخصی بر تحلیل علمی تقدم پیدا می‌کنند و ارتباط میان دانشگاه و مراکز تصمیم‌گیری، به‌جای آنکه بخشی مستمر از فرایند سیاست‌گذاری باشد، به نشست‌های مقطعی و مشورت‌های محدود خلاصه می‌شود. این در حالی است که بسیاری از مسائل امروز ایران، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، با موضوعات مورد مطالعه علم سیاست پیوند دارند...
بنابراین، سخن گفتن از علم سیاست در خدمت صلح و توسعه، در ایران باید از یک پرسش اساسی آغاز شود: چگونه می‌توان این دانش را از فضای محدود دانشگاهی به متن جامعه و فرایند واقعی حکمرانی منتقل کرد؟ پاسخ به این پرسش، به مسئولیتی مشترک میان سه گروه اصلی نیاز دارد.
نخست، خانواده علم سیاست باید سهم خود را در این فاصله موجود بپذیرد. دانشگاه و پژوهشگران نمی‌توانند انتظار داشته باشند که جامعه و سیاست‌گذاران خودبه‌خود به اهمیت دانش آن‌ها پی ببرند. بخشی از این مسئولیت بر عهده استادان، دانشجویان، انجمن‌های علمی و مراکز پژوهشی است که باید ارتباط فعال‌تری با رسانه‌ها، نهادهای مدنی، مدیران اجرایی و افکار عمومی برقرار کنند. انتشار پژوهش‌های قابل فهم برای عموم، ارائه گزارش‌های سیاستی کوتاه و کاربردی، حضور منظم در رسانه‌ها، برگزاری نشست‌های عمومی و بررسی علمی مسائل ملموس جامعه، می‌تواند به دیده‌شدن ظرفیت‌های این رشته کمک کند.
علم سیاست زمانی در جامعه اثرگذارتر خواهد شد که تنها درباره مفاهیم نظری و منازعات دانشگاهی سخن نگوید، بلکه بتواند نشان دهد دانش آن چه کمکی به حل یک مسئله واقعی می‌کند. این به معنای کنار گذاشتن نظریه و استقلال علمی نیست؛ برعکس، ارزش کاربردی علم سیاست زمانی افزایش می‌یابد که نظریه، روش علمی و شناخت واقعیت اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گیرند
دوم، جامعه باید میان حق مشارکت سیاسی و ضرورت شناخت تخصصی سیاست تمایز قائل شود. شهروندان باید بتوانند آزادانه درباره مسائل عمومی اظهارنظر کنند، از عملکرد مسئولان انتقاد کنند و در تعیین سرنوشت خود مشارکت داشته باشند؛ اما در کنار این حقوق، لازم است برای تحلیل‌های مستند، پژوهش‌های علمی و نظر کارشناسان نیز اعتبار قائل شوند. پذیرش تخصص به معنای واگذاری بی‌چون‌وچرای امور عمومی به دانشگاهیان نیست. علم سیاست نیز پاسخ‌های قطعی و بی‌خطا برای همه مسائل ندارد و دیدگاه‌های متخصصان می‌تواند محل اختلاف باشد. اما آنچه اهمیت دارد، پذیرش ضرورت استدلال، شواهد، روش علمی و نقدپذیری در کنار تجربه و مشارکت عمومی است.
رسانه‌ها در این زمینه نقشی تعیین‌کننده دارند. اگر فضای رسانه‌ای تنها به بازتاب مواضع سیاسی، واکنش‌های لحظه‌ای و جدال‌های جناحی محدود بماند، فرصت چندانی برای شناخت علمی مسائل باقی نمی‌ماند. در مقابل، حضور مستمر پژوهشگران علوم سیاسی در برنامه‌های تحلیلی، گفت‌وگوهای عمومی و گزارش‌های مسئله‌محور می‌تواند به ارتقای سواد سیاسی جامعه کمک کند..
سوم، سیاست‌گذاران باید زمینه حضور مؤثر و مستقل متخصصان علم سیاست را در فرایند تصمیم‌گیری فراهم کنند. بهره‌گیری از دانشگاهیان نباید به دعوت‌های تشریفاتی یا تأیید تصمیم‌هایی محدود شود که پیش‌تر گرفته شده‌اند. مشورت علمی زمانی ارزشمند است که در مراحل شناسایی مسئله، بررسی گزینه‌ها، طراحی سیاست، اجرا و ارزیابی نتایج حضور داشته باشد. ایجاد سازوکارهای منظم همکاری میان دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی، تشکیل گروه‌های کارشناسی مستقل، حمایت از پژوهش‌های مسئله‌محور و انتشار عمومی نتایج ارزیابی سیاست‌ها، از جمله اقداماتی است که می‌تواند این ارتباط را تقویت کند.
در این میان، پذیرش نقد کارشناسی اهمیتی اساسی دارد. سیاست‌گذاری که تنها از دیدگاه‌های موافق استقبال کند، عملاً بخش مهمی از ظرفیت دانش را کنار گذاشته است. گاه یک هشدار کارشناسی درباره پیامدهای ناخواسته تصمیمی عمومی می‌تواند از تحمیل هزینه‌های سنگین بر جامعه جلوگیری کند. استقلال دانشگاه و آزادی نقد نیز باید حفظ شود؛ زیرا تخصصی که امکان بیان آزادانه یافته‌ها و بررسی انتقادی تصمیم‌ها را نداشته باشد، نمی‌تواند نقش واقعی خود را در خدمت به جامعه ایفا کند.
در نهایت، علم سیاست نه جایگزین اراده مردم است، نه جانشین مسئولیت سیاست‌مداران و نه دانشی برخوردار از پاسخ‌های آماده برای تمام مشکلات. بلکه نقش آن، فراهم کردن شناخت دقیق‌تر از واقعیت سیاسی، آشکار کردن پیامدهای احتمالی تصمیم‌ها، بررسی راه‌های بدیل و کمک به انتخاب‌های آگاهانه‌تر است..
روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، فرصتی است تا از خود بپرسیم آیا علم را تنها در فناوری‌های نوین و دستاوردهای آزمایشگاهی جست‌وجو می‌کنیم یا برای دانش شناخت جامعه و اداره امور عمومی نیز جایگاهی شایسته قائلیم؟ اگر قرار است سیاست از چرخه تصمیم‌های پرهزینه، منازعات فرساینده و آزمون‌وخطاهای تکراری فاصله بگیرد، باید آن را جدی‌تر مطالعه کنیم. این مسیر از دانشگاهی آغاز می‌شود که به جامعه نزدیک‌تر است، در جامعه‌ای ادامه می‌یابد که برای دانش و استدلال ارزش قائل است و در حکمرانی‌ای به نتیجه می‌رسد که از نقد و مشورت تخصصی استقبال می‌کن