از سدهها پیش، هر شهر و منطقهای، نامی برای خود در تهیه و تولید مواد خوراکی و غیر خوراکی، دست و پا کردهاند. تا آن جا که خوراکیهایی مانند «گز اصفهان، سوهان قم، کلوچهی لاهیجان، نُقل شاهرود، باقلوای یزد، نان برنجی کرمانشاه و...»، شهرت تاریخی ایجاد کرده است.
آبنبات هم با قدمتی بیش از یک صد سال نمادی از هویت و گذشتهی بجنورد شده است.
به طور طبیعی، انتظار همهی شهروندان بجنوردی از مراکز فرهنگی همچون، صدا و سیمای مرکز اترک، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و ...، معرفی و حفظ و نگهداری از میراث گذشتگان است.
مرکز اترک از یکی دو سال قبل، عنوان«شکرپنیر»را برای یکی از برنامههای عصرگاهی خود انتخاب کرده است که به موضوعات اجتماعی مرکز استان و دیگر نواحی میپردازد. هر چند نقد فعالان اجتماعی در خصوص انتخاب عبارت«شکرپنیر» که اصالت «آبنبات بجنوردی»را زیر سوال برده است، راه به جایی نبرده و مدیران و تصمیمگیرندگان در مرکز اترک، همچنان بر طبلِ ترکیب شکرپنیر میکوبند.
طنز ماجرا اینجاست که به استناد مدارک مستدل و گواه کهنسالان این دیار، پدربزرگهای بجنوردی، اولین مردانی بودند که به یاری استادان روسی که از شهر«عشقآباد(مرکز جمهوری ترکمنستان)»به بجنورد آمده بودند، این حرفه را آموختند و تقریباً هیچ پیشینهای از تولید آبنبات در شکل و شمایل آنچه بنیادش در بجنورد گذاشته شد، در دیگر شهرها وجود نداشته است.
تولّدِ نام آشناترین استادانی که دو نسل، پیرامون دروازهقبله به تولید آبنبات گرم بودند، به سال 1277برمیگردد. بیهیچ ادعایی میتوان گفت که به دلیل ارتباط تجاری بین بازرگانانِ شهر عشقآباد و تاجران بجنوردی، ورود«کلّهقند»از روسیه، زمینهساز تولید آبنبات شده است.
رابطهی تجاری بین بجنورد و عشقآباد که این مسیر کوهستانی را تا اواخر دورهی قاجار با اسب و شتر میپیمودند، ادامه داشت. با گشایش نخستین کارخانهی قند در تهران، حدود سالهای1264 به بعد، ورود کلهقند به بجنورد شتاب گرفت و برخی شهروندان، به حرفهی آبنباتسازی روی آوردند.
لقب«آقا قنّاد»، یادگارِ اولین استادان آبنباتساز بجنورد است.
شهریور 1398، به همت کارکنان و مدیران ادارهی «اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی» مرکز استان، اولین همایش آبنبات در بوستان«بشقارداش»برگزار شد. اما تعدادی از تولیدکنندگان، به دلیل عدم استفاده از واژهی«شکرپنیر» در عنوان این همایش، از شرکت در این مراسم خودداری کردند.
عصر شنبه دوم اسفند99، «شبکهی خبر» با پخش گزارشی از تولید آبنبات، یکی از شهرهای استان خراسان رضوی را به عنوان باسابقهترین منطقهی تولید این محصول معرفی کرده است. در این برنامه، پیشینهی تولید آبنبات بیش از 70 سال تخمین زده شده بود و با تولید سالیانه 3000 تن در سال. در حالی که سابقهی این حرفه در بجنورد به دورهی قاجاری برمیگردد.
چهارم اسفند 99، گزارشی کوتاهی از رادیو بجنورد پخش شده است که در آن به بررسی مشکلات تولیدکنندگان پرداختهاند. شاید نوعی واکنش نسبت به پخش ویدیوی شبکهی خبر دربارهی آبنبات باشد و البته بعید است تاثیری در چگونگی حمایت از تولیدکنندگان این خوراکی شیرین و متنوع داشته باشد.
دردناک این که، میزبانی مرکز اترک از مراکز صدا و سیمای30 استان در مرداد98 به منظور شناساندن توانمندیهای خراسان شمالی و جشنوارهی آبنبات در تابستان همان سال هم نتوانست کمترین تاثیری حتی در حذف عنوان برنامهی شکرپنیر رادیو بجنورد داشته باشد. همزمان با اعلام تاریخ برگزاری اولین جشنوارهی آبنبات در محل بوستان بشقارداش، نتیجهی یک نظرسنجی دربارهی انتخاب عبارت«شکرپنیر یا آبنبات»، با شرکت2365 نفر، موافقت 83% از افراد با کلمهی «آبنبات» را به همراه داشت.
صنعت پرفایدهای که به دلیل بیتدبیری و نداشتن برنامهای مشخص برای حمایت از معرفی آبنبات بجنوردی، از سوی مدیران دو دههی اخیر، این محصول از گردونهی رقابت با بسیاری خارج شده و سالهاست دیگر شهرها میداندار این خوراکی شیرین شدهاند.
هفتهی پایانی بهمن ماه، در برنامهی عصرگاهی«شکرپنیر» مرکز اترک و در ارتباط با موضوع برنامه، ضربالمثلی ترکی با این مضمون خوانده شد: «گِیْجَه تور دَه یاتِیه، اِیْرتَه کَروَنسَره قِمَّت اِیْدیَه»
«شب در تور(محل خرید و فروش کبوتر)میخوابد، صبح کاروانسرا قیمت میکند!»
اما این خوانش، همراه بود با تلفظ اشتباه و به شکلی ناقص که برای شنوندگان اصلاً قابل درک نبود. و در مذمت بلندپروازی افراد که نباید پای را از گلیم خود درازتر کنند. در حالی که میشد برای خواندن درست آن از مجریان برنامهی ترکی بهره برد.
اگر قرار براین است کاری فرهنگی برای آگاهی بخشی و بالابردن سطح فرهنگ جامعه انجام دهیم، شاید لازم باشد با دقت و نکتهسنجی بیشتر انجام دهیم.
پینوشت:
- شکرپنیر.
[ش َ ک َ پ َ ] (اِ مرکب) حلوایی که از شکر و آرد گندم به شکل مکعب میسازند.(فرهنگ لغت دهخدا)
- برابر آماری غیر رسمی، حدود80 کارگاه تولید آبنبات در بجنورد مجوز فعالیت دارند که به دلیل عدم حمایت مدیران متولی و نبود برنامه برای این صنف، نزدیک به نیمی از آن غیرفعال و تعطیل هستند.
- یکی از تولیدکنندگان در یکی از شهرهای خراسان رضوی، بر روی بستهبندیهای آبنبات، نشانی کارگاه را اینچنین نوشته است:
کیلومتر 2 جاده بجنورد.
در حالی که نزدیک به 200 کیلومتر فاصله بین این کارگاه و شهر بجنورد وجود دارد.