به گزارش اترک، موحدیان در گفتوگو با ایلنا، درباره ظرفیت همسایگان برای مقابله با این فشارها اظهار کرد که هر یک از کشورهای پیرامونی ایران بر اساس منافع و شرایط سیاسی و اقتصادی خود رفتار خواهند کرد و نمیتوان انتظار داشت همه آنها رویکرد یکسانی در برابر فشار آمریکا داشته باشند. با این حال، به اعتقاد او، ترکیه، عراق، پاکستان، ارمنستان، ترکمنستان و چین همچنان ظرفیتهایی در اختیار دارند که میتواند مانع تکمیل محاصره اقتصادی ایران شود.
امارات؛ همراهتر با فشارهای آمریکا
به گفته این تحلیلگر، امارات متحده عربی در میان همسایگان ایران از جمله کشورهایی است که احتمال همراهی بیشتری با فشارهای آمریکا دارد. مناسبات نزدیک ابوظبی با آمریکا، اسرائیل و برخی بازیگران منطقهای و همچنین نقش این کشور در شبکههای مالی، صادرات مجدد و واردات ایران، باعث شده است امارات در موقعیت ویژهای قرار گیرد.
موحدیان معتقد است امارات در سالهای گذشته تلاش کرده گلوگاههای مهم تعاملات مالی و تجاری ایران را در اختیار داشته باشد و در شرایط کنونی نیز تا حد زیادی با سیاستهای آمریکا همراه خواهد بود.
ترکیه تجارت با ایران را متوقف نمیکند
در مقابل، وضعیت ترکیه متفاوت ارزیابی میشود. این کشور طی دورههای مختلف تحریم، تجارت خود با ایران را حفظ کرده و در مقایسه با برخی کشورهای منطقه، تمایل بیشتری به ادامه همکاری اقتصادی با تهران داشته است. به همین دلیل، به گفته موحدیان، آمریکا نیز تلاش کرده با اعمال فشار بر بانکها و مجموعههای اقتصادی ترکیه، به آنکارا نشان دهد که ادامه تجارت با ایران صرفاً یک موضوع دوجانبه نیست و میتواند پیامدهای تحریمی برای طرف ترک داشته باشد.
با این حال، این تحلیلگر معتقد است فشار آمریکا به توقف کامل تجارت ایران و ترکیه منجر نخواهد شد، بلکه دو طرف احتمالاً با احتیاط بیشتری به همکاری ادامه خواهند داد و استفاده از مسیرهای مالی غیرمستقیم افزایش خواهد یافت. شرکتها و فعالان اقتصادی ترکیه نیز ممکن است تلاش کنند وابستگی خود به نظام مالی آمریکا را کاهش دهند تا اثر تحریمهای ثانویه بر فعالیتهایشان کمتر شود.
در عین حال، موحدیان تأکید دارد که نباید انتظار داشت ترکیه به خاطر ایران وارد یک جنگ اقتصادی با آمریکا شود؛ بلکه آنکارا تلاش خواهد کرد میان منافع اقتصادی خود در همکاری با ایران و فشارهای واشنگتن تعادل برقرار کند.
عراق؛ مهمترین مسیر زمینی ایران
عراق از نگاه این تحلیلگر، حتی از ترکیه نیز برای تجارت ایران اهمیت بیشتری دارد. مرز طولانی دو کشور، حجم قابل توجه مبادلات و درهمتنیدگی شبکههای تجاری، ارزی و حملونقل، شرایط متفاوتی در روابط تهران و بغداد ایجاد کرده است.
به گفته موحدیان، برخلاف برخی مسیرهای تجاری دیگر، جابهجایی کالا در مرز ایران و عراق با محدودیتهای مشابه مواجه نیست و دلار و دینار همچنان در مبادلات دو کشور نقش مهمی دارند. همچنین بخشی از کالاهای ایرانی از طریق عراق به مقصد بازارهای دیگر منتقل میشود.
او با اشاره به فعال بودن شبکههای غیررسمی تجاری و ارزی در عراق، پیشبینی کرد که همکاری اقتصادی دو کشور ادامه یابد؛ هرچند میزان همراهی دولت عراق با فشارهای آمریکا میتواند بر حجم این همکاری تأثیر بگذارد.
اهمیت راهبردی مرز ایران و ارمنستان
ارمنستان با وجود اقتصاد کوچک، از نظر ژئوپولیتیکی جایگاهی مهم برای ایران دارد. موحدیان مرز حدود ۴۰ کیلومتری ایران و ارمنستان را تنها مرز زمینی مستقیم ایران برای دسترسی به مسیر قفقاز و ارتباط با اروپا توصیف کرد و گفت حفظ این مسیر برای تجارت خارجی ایران اهمیت ویژهای دارد.
ارمنستان به دلیل محصور بودن در خشکی، برای دسترسی به آبهای آزاد و مسیرهای تجاری به همسایگان خود نیازمند است و ایران یکی از مسیرهای قابل اتکا برای این کشور محسوب میشود. بنابراین، به گفته این تحلیلگر، ایروان با وجود حرکت به سمت غرب و تمایل نداشتن برای تبدیل شدن به مرکزی جهت دور زدن تحریمهای ایران، تجارت قانونی و ترانزیت با تهران را حفظ خواهد کرد.
در عین حال، نباید انتظار داشت ارمنستان برای مقابله با تحریمهای آمریکا هزینه سنگینی بپردازد. مشکلات ژئوپولیتیکی این کشور و اختلافات آن با ترکیه، اهمیت حفظ رابطه با ایران را برای ایروان افزایش داده است. موحدیان معتقد است حساسیت این مرز یکی از دلایل تلاش آمریکا برای ایجاد مسیر موسوم به «مسیر ترامپ» در منطقه است.
پاکستان؛ ظرفیت ترانزیتی و اهرم انرژی
پاکستان نیز در شرایط جدید برای ایران اهمیت بیشتری پیدا کرده است. پس از تشدید محدودیتهای دریایی، ایران بخشی از مسیرهای ترانزیتی خود را از طریق پاکستان فعال کرده و این کشور به یکی از گزینههای جایگزین برای جابهجایی کالا تبدیل شده است.
با این حال، وضع تعرفههای سنگین برای کامیونهای ایرانی در روزهای اخیر، نشانهای از افزایش محدودیتها تلقی میشود. موحدیان معتقد است ایران میتواند از طریق مذاکره با اسلامآباد این مشکلات را کاهش دهد و در کنار آن از ظرفیتهای خود در حوزه سوخت و انرژی بهعنوان اهرم مذاکره استفاده کند.
با وجود این، پاکستان نیز مانند دیگر همسایگان حاضر نیست برای همکاری با ایران هزینه سنگینی در برابر غرب بپردازد و میزان همراهی آن با تهران به شرایط منطقهای و فشارهای غرب بستگی خواهد داشت.
آذربایجان؛ همکاری محدود
روابط ایران و جمهوری آذربایجان نیز از نگاه موحدیان ظرفیت محدودی برای مقابله با محاصره اقتصادی دارد. وی معتقد است روابط نزدیک باکو با آمریکا، ترکیه و اسرائیل موجب شده این کشور تمایل چندانی برای کمک به ایران در زمینه دور زدن تحریمها نداشته باشد.
با این حال، آذربایجان به دلیل همجواری با ایران از پیامدهای اقتصادی و امنیتی تحریمها نیز نگرانیهایی دارد و در سطحی محدود به تجارت با ایران ادامه میدهد. از دید این تحلیلگر، همین ظرفیت محدود نیز در شرایط تحریم میتواند برای تهران ارزشمند باشد.
ترکمنستان؛ فرصتی برای انرژی و ترانزیت
ترکمنستان از دیگر ظرفیتهایی است که به اعتقاد موحدیان کمتر مورد استفاده قرار گرفته است. اهمیت این کشور برای ایران تنها به تجارت محدود نمیشود و حوزه انرژی و ترانزیت را نیز دربرمیگیرد.
در شرایط بحران انرژی، ترکمنستان میتواند بهویژه برای تأمین گاز مناطق شمالی ایران مورد استفاده قرار گیرد. از سوی دیگر، این کشور مسیر مهمی برای اتصال ایران به آسیای مرکزی، روسیه و چین محسوب میشود.
موحدیان همچنین امکان همکاری ترکمنستان در زمینه سوآپ گاز با عراق را مطرح کرد و بر ضرورت پیگیری چنین ظرفیتهایی تأکید داشت. با این حال، ترکمنستان نیز مانند سایر همسایگان حاضر نیست هزینه سنگین تحریمهای آمریکا را بپردازد و استفاده از ظرفیتهای آن نیازمند مذاکره و رایزنی مستمر است.
افغانستان و مسیر اتصال به چین
افغانستان نیز از منظر صادرات، ارزآوری و ترانزیت برای ایران اهمیت دارد. اگرچه این کشور ظرفیت صنعتی گستردهای برای تأمین کالاهای مورد نیاز ایران ندارد، اما میتواند بهعنوان مسیر صادرات و انتقال ارز مورد استفاده قرار گیرد.
به گفته موحدیان، در آینده میتوان از مسیر افغانستان برای توسعه ارتباطات ترانزیتی با چین، تاجیکستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی بهره برد. با این حال، در میان تمام شرکای خارجی ایران، چین جایگاهی متفاوت دارد و از نگاه این تحلیلگر، «کلید اصلی» مقابله با محاصره اقتصادی ایران محسوب میشود.
چین؛ شریک مهم اما نه بدون هزینه
موحدیان معتقد است چین از تحریمهای آمریکا علیه ایران حمایت نمیکند، اما این به معنای آمادگی پکن برای پرداخت هزینه سنگین به منظور نجات اقتصاد ایران نیست. چین در وهله نخست منافع اقتصادی و امنیتی خود را دنبال میکند و ایران باید به گونهای روابط خود را با پکن تنظیم کند که منافع دو طرف بیشترین همپوشانی را داشته باشد.
چین یکی از مهمترین خریداران نفت ایران و همچنین بخش مهمی از شبکه پرداخت و حملونقل مرتبط با نفت ایران است، اما فشار آمریکا موجب کاهش بخشی از تجارت شده است.
از دید موحدیان، ایران باید در حوزه کریدورها، انرژی، امنیت منطقهای و حملونقل، طرحهایی را دنبال کند که با نیازهای چین همخوانی داشته باشد. طراحی مسیرهای زمینی و دریایی متناسب با نیازهای پکن و کاهش هزینه همکاری با ایران میتواند انگیزه چین برای حفظ روابط اقتصادی با تهران را افزایش دهد.
احتمال کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی تجارت خارجی
موحدیان در جمعبندی ارزیابی خود گفت فشارهای آمریکا در عمل بر تجارت خارجی ایران اثرگذار خواهد بود و احتمال دارد حجم تجارت خارجی کشور حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش پیدا کند. با این حال، حضور شش کشور ترکیه، عراق، پاکستان، ارمنستان، ترکمنستان و چین در کنار ایران میتواند مانع کامل شدن محاصره اقتصادی شود.
به اعتقاد او، جغرافیای ایران در این شرایط به یک مزیت راهبردی تبدیل میشود و تهران باید همزمان با استفاده از ظرفیت همسایگان، مسیرهای دریایی، کریدورهای شمال–جنوب، کریدورهای انرژی و شبکه ریلی خود را توسعه دهد.
وی همچنین تأکید کرد فشار آمریکا بر کشورهای همسایه ایران بدون هزینه برای واشنگتن نخواهد بود و اختلال در صادرات نفت، گاز، کود و مواد شیمیایی منطقه میتواند به افزایش قیمت انرژی و ایجاد فشار اقتصادی در آمریکا منجر شود. بنابراین ایران باید به جای انفعال، با استفاده از ظرفیتهای اقتصادی و ژئوپولیتیکی خود، هزینه همراهی همسایگان با سیاست فشار حداکثری آمریکا را افزایش دهد.
تغییر الگوی بازدارندگی و احتمال درگیری گسترده
بخش دیگری از اظهارات این تحلیلگر به تحولات امنیتی و تغییر الگوی بازدارندگی ایران اختصاص داشت. موحدیان معتقد است عملیات پیشدستانه ایران صرفاً با هدف شکستن محاصره اقتصادی انجام نمیشود، بلکه بخشی از راهبرد گستردهتر تهران برای جلوگیری از شکلگیری کانونهای حمله علیه کشور است.
به گفته او، آمریکا و اسرائیل در پی آن هستند که پیش از انتخابات، خود را پیروز تقابل با ایران معرفی کنند، اما تاکنون به اهداف تعیینکنندهای مانند کنترل تنگه هرمز یا وادار کردن ایران به تسلیم دست نیافتهاند. از این منظر، ایران نیز تلاش میکند با اقدامات پیشدستانه، هزینههای طرف مقابل را افزایش دهد و امکان اعلام یک پیروزی سیاسی را از آنها بگیرد.
موحدیان همچنین معتقد است الگوی بازدارندگی ایران تغییر کرده و تهران دیگر صرفاً منتظر حمله نمیماند، بلکه در صورت شناسایی کانونهای احتمالی حمله، پیش از شکلگیری حمله گسترده اقدام میکند.
درخصوص احتمال آغاز یک درگیری گسترده نیز وی معتقد است آمریکا و اسرائیل تا پیش از اواسط پاییز احتمالاً آمادگی لازم را نخواهند داشت. بازسازی تجهیزات و ظرفیتهای نظامی، مشکلات مربوط به ناوهای هواپیمابر و خستگی نیروهای نظامی از جمله عواملی عنوان شده که میتواند آغاز یک عملیات گسترده را به تأخیر بیندازد.
بر اساس این ارزیابی، احتمالاً آمریکا و اسرائیل از اواسط تا اواخر پاییز برای یک درگیری گستردهتر آماده خواهند شد؛ هرچند نتیجه چنین اقدامی برای آنها قطعی نیست و شکست در یک عملیات بزرگ میتواند تبعات سیاسی سنگینی در آمریکا و اسرائیل به همراه داشته باشد.
در مجموع، برآیند این تحلیل آن است که فشار آمریکا میتواند تجارت خارجی ایران را محدود و بخشی از شبکههای مالی و لجستیکی کشور را مختل کند، اما موقعیت جغرافیایی ایران و وابستگی متقابل آن با شماری از کشورهای منطقه، امکان تکمیل محاصره اقتصادی را دشوار میکند. حفظ فعالانه روابط با همسایگان، توسعه کریدورها، تقویت زیرساختهای ریلی و دریایی و تنظیم هدفمند روابط با چین، مهمترین ابزارهایی هستند که میتوانند اثر فشارهای اقتصادی آمریکا بر تجارت خارجی ایران را کاهش دهند.